Co pokazują dane WHO o anemii u kobiet?

Według WHO w 2019 r. anemię miało 30 proc. kobiet w wieku 15–49 lat niebędących w ciąży, a wśród kobiet w ciąży odsetek ten sięgał 36 proc. Analiza Stevens i wsp. z 2022 r., oparta na 4,5 mln pomiarów hemoglobiny ze 133 krajów, wykazała, że między 2000 a 2019 r. odsetek u kobiet niebędących w ciąży zmienił się tylko o jeden punkt procentowy. U kobiet w ciąży spadek był większy – z 41 do 36 proc. – ale wciąż daleki od celu.

Anemia, czyli niedokrwistość, oznacza zbyt niski poziom hemoglobiny we krwi. Hemoglobina to białko w czerwonych krwinkach, które wiąże tlen i przenosi go do wszystkich tkanek. Gdy jest jej za mało, organizm dostaje mniej tlenu, niż potrzebuje, i reaguje zmęczeniem, osłabieniem i gorszą wydolnością.

WHO wyznaczyła cel zmniejszenia odsetka anemii u kobiet w wieku rozrodczym o połowę do 2030 r. Przy obecnym tempie zmian ten cel jest poza zasięgiem niemal wszystkich krajów. Autorzy analizy zwracają też uwagę, że ciężkie i umiarkowane postacie anemii rzeczywiście występują rzadziej, natomiast łagodna anemia utrzymuje się na tym samym poziomie od dwóch dekad.

Dlaczego to właśnie kobiety najczęściej mają anemię?

Kobiety najczęściej mają anemię z powodu:

comiesięcznej utraty krwi podczas miesiączki,
ciąży i karmienia piersią,
diet roślinnych i niskokalorycznych,
chorób zaburzających wchłanianie żelaza.

Każda miesiączka oznacza utratę krwi, a razem z nią żelaza. Przy obfitych miesiączkach, czyli takich, które trwają dłużej niż 7 dni albo wymagają zmiany podpaski lub tamponu co 1–2 godziny, straty mogą przewyższać to, co dostarcza codzienna dieta. Organizm sięga wtedy po zapasy, a gdy te się wyczerpią, spada poziom hemoglobiny.

W ciąży zapotrzebowanie na żelazo rośnie niemal dwukrotnie. Pierwiastek jest potrzebny do budowy łożyska, rozwoju dziecka i zwiększenia objętości krwi matki. Po porodzie i w czasie karmienia zapasy odbudowują się powoli, a kolejna ciąża w krótkim odstępie pogłębia niedobór.

Diety roślinne dostarczają żelazo w formie niehemowej, czyli takiej, którą organizm wchłania kilka razy gorzej niż żelazo z mięsa. Podobnie działają restrykcyjne diety odchudzające – mniej jedzenia to mniej żelaza. Osobną grupę stanowią osoby z celiakią, chorobami zapalnymi jelit albo po operacjach żołądka, u których żelazo z pożywienia nie wchłania się prawidłowo.

Jakie objawy mogą wskazywać na niedobór żelaza, zanim rozwinie się anemia?

Niedobór żelaza może dawać objawy na długo przed spadkiem hemoglobiny. Najczęstsze z nich to zmęczenie, które nie mija po odpoczynku, wypadanie włosów, bladość skóry i śluzówek, zadyszka przy niewielkim wysiłku, zimne dłonie i stopy oraz trudności z koncentracją. Część kobiet zauważa też łamliwe paznokcie, zajady w kącikach ust i ochotę na nietypowe rzeczy, takie jak lód czy surowy makaron.

Organizm broni poziomu hemoglobiny do ostatniej chwili. Zanim ona spadnie, wyczerpuje się ferrytyna, czyli białko magazynujące żelazo w wątrobie, śledzionie i szpiku. Etap niskiej ferrytyny przy prawidłowej hemoglobinie to utajony niedobór żelaza – morfologia jest w normie, a objawy już są.

Ten mechanizm tłumaczy, dlaczego tak wiele kobiet słyszy, że wyniki są dobre, i dalej czuje się źle. Standardowa morfologia nie pokazuje stanu zapasów. Pokazuje dopiero moment, w którym zapasy się skończyły.

Jakie badania wykonać, żeby sprawdzić poziom żelaza?

Podstawowy zestaw to morfologia krwi, ferrytyna i żelazo w surowicy. Każde z tych badań pokazuje inny etap problemu:

Morfologia – poziom hemoglobiny i wielkość czerwonych krwinek. Niska hemoglobina i małe krwinki wskazują na rozwiniętą anemię z niedoboru żelaza.
Ferrytyna – stan zapasów żelaza. Spada jako pierwsza, dlatego jest najczulszym sygnałem wczesnego niedoboru.
Żelazo w surowicy – ilość żelaza aktualnie krążącego we krwi. Wynik zmienia się w ciągu dnia i po posiłku, więc sam w sobie mówi niewiele.

Jeśli lekarz podejrzewa zaburzenia wchłaniania albo inną przyczynę niż niedobór, może dodać transferynę, czyli białko transportujące żelazo, oraz CRP. To ostatnie ma znaczenie, bo ferrytyna rośnie w stanach zapalnych i może wtedy maskować niedobór.

Wyniki interpretuj zawsze z lekarzem. Laboratoryjna dolna granica ferrytyny bywa ustawiona nisko, a objawy niedoboru mogą pojawiać się już przy wartościach mieszczących się w normie.

Jak uzupełniać żelazo, żeby organizm rzeczywiście je przyswoił?

Skuteczne uzupełnianie żelaza zależy od trzech rzeczy: źródła żelaza, tego, z czym je łączysz, i tego, od czego trzymasz je z daleka. Sama ilość żelaza na talerzu albo w kapsułce nie wystarczy, jeśli organizm nie ma warunków, żeby je wchłonąć.

Z diety najlepiej przyswaja się żelazo hemowe z czerwonego mięsa, podrobów i ryb. Żelazo roślinne z roślin strączkowych, pestek dyni, kaszy gryczanej i zielonych warzyw wchłania się słabiej, ale jego przyswajanie poprawia witamina C. Wystarczy dodać do posiłku paprykę, natkę pietruszki albo szklankę soku z cytrusów.

Kilka zasad, które mają znaczenie niezależnie od źródła żelaza:

Kawę i herbatę pij co najmniej godzinę przed posiłkiem lub suplementem albo godzinę po – zawarte w nich polifenole wiążą żelazo.
Nabiał spożywaj o innej porze niż produkty bogate w żelazo, bo wapń ogranicza jego wchłanianie.
Suplement przyjmuj z witaminą C, najlepiej na czczo lub między posiłkami, jeśli żołądek to toleruje.
Nie łącz żelaza w jednej porze z suplementami wapnia, magnezu i cynku w wysokich dawkach.

Przy suplementacji liczy się też forma żelaza. Tradycyjne sole, takie jak siarczan żelaza, często powodują bóle brzucha, zaparcia i nudności, przez co wiele kobiet przerywa kurację po kilku dniach. Łagodniejszą opcją jest diglicynian żelaza, czyli żelazo związane z aminokwasem glicyną, które wchłania się dobrze i rzadziej podrażnia przewód pokarmowy. Taką formę zawiera FerriComplex+ Biowen – jedna kapsułka dostarcza 20 mg żelaza z diglicynianu, a do tego witaminę C, laktoferynę, miedź oraz aktywne formy witaminy B12 i kwasu foliowego, które biorą udział w produkcji czerwonych krwinek.

Suplement diety nie zastępuje leczenia. Przy rozpoznanej anemii dawkę i czas przyjmowania żelaza ustala lekarz, a suplement może wspierać utrzymanie prawidłowego poziomu po zakończeniu terapii lub przy zwiększonym zapotrzebowaniu.

Kiedy suplement nie wystarczy i trzeba zgłosić się do lekarza?

Do lekarza zgłoś się, gdy objawy niedoboru utrzymują się mimo zmiany diety, gdy jesteś w ciąży lub ją planujesz, gdy masz bardzo obfite miesiączki albo gdy po 6–8 tygodniach suplementacji nie ma żadnej poprawy. Każda z tych sytuacji może oznaczać, że przyczyna leży gdzie indziej niż w samym niedoborze z diety.

Skontaktuj się z lekarzem także wtedy, gdy:

objawy pojawiły się nagle – silne osłabienie, kołatanie serca albo omdlenie wymagają szybkiej diagnostyki,
masz krew w stolcu lub czarne stolce – może to wskazywać na krwawienie z przewodu pokarmowego,
niedobór wraca mimo prawidłowej diety i suplementacji – lekarz sprawdzi wchłanianie i ukryte źródła utraty krwi,
bierzesz żelazo od wielu miesięcy bez kontroli – nadmiar żelaza odkłada się w narządach i też szkodzi.

Samodzielna suplementacja bez badań ma dwa ryzyka. Po pierwsze, żelazo może maskować chorobę, która jest prawdziwą przyczyną anemii. Po drugie, organizm nie ma sprawnego mechanizmu usuwania nadmiaru tego pierwiastka, więc przyjmowanie go bez potrzeby obciąża wątrobę i serce.

Jeśli wyniki potwierdzają niedobór, a lekarz nie widzi przeciwwskazań, wybierz preparat z przejrzystym składem i formą żelaza, którą dobrze tolerujesz. Zobacz: https://biowen.eu/

FAQ

Czy anemię można mieć przy prawidłowej morfologii?

Nie, anemia z definicji oznacza obniżoną hemoglobinę, więc przy prawidłowej morfologii jej nie ma. Możesz mieć natomiast niedobór żelaza bez anemii, czyli niską ferrytynę przy hemoglobinie w normie. Taki stan daje podobne objawy i wymaga uzupełnienia żelaza, zanim przerodzi się w niedokrwistość.

Czy kobieta na diecie roślinnej potrzebuje więcej żelaza niż osoba jedząca mięso?

Tak, zapotrzebowanie osób na diecie roślinnej przyjmuje się jako około 1,8 razy wyższe niż u osób jedzących mięso. Wynika to z gorszego wchłaniania żelaza niehemowego, a nie z innego zapotrzebowania organizmu. Łączenie roślinnych źródeł żelaza z witaminą C i unikanie herbaty do posiłków częściowo wyrównuje tę różnicę.

Jak długo trwa uzupełnianie żelaza?

Hemoglobina zwykle zaczyna rosnąć po 2–4 tygodniach, ale odbudowa zapasów ferrytyny trwa 3–6 miesięcy. Dlatego kurację kontynuuje się jeszcze przez kilka miesięcy po tym, jak morfologia wróci do normy. Zbyt wczesne odstawienie żelaza to najczęstszy powód nawrotu niedoboru.

Czy żelazo można brać profilaktycznie bez badań?

Nie, żelazo nie nadaje się do profilaktycznego przyjmowania bez oznaczenia ferrytyny i morfologii. Nadmiar żelaza gromadzi się w narządach, a u osób z hemochromatozą, czyli genetyczną skłonnością do jego magazynowania, nawet małe dawki mogą zaszkodzić. Wyjątkiem jest ciąża, w której lekarz może zalecić żelazo na podstawie wyników i tygodnia ciąży.

Treści przedstawione w artykule mają charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępują indywidualnej konsultacji lekarskiej lub dietetycznej.

Bibliografia

Stevens G.A., Paciorek C.J., Flores-Urrutia M.C. i wsp. (2022). National, regional, and global estimates of anaemia by severity in women and children for 2000–19: a pooled analysis of population-representative data. The Lancet Global Health, 10(5), e627–e639. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9023869/
World Health Organization. Global Health Observatory: Prevalence of anaemia in women of reproductive age (aged 15–49) (%). https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/prevalence-of-anaemia-in-women-of-reproductive-age-(-)
Co w zdrowiu (2023). WHO wzywa do redukcji występowania anemii wśród kobiet o połowę. https://cowzdrowiu.pl/aktualnosci/post/who-wzywa-do-redukcji-wystepowania-anemii-wsrod-kobiet-o-polowe
World Health Organization (2023). Anaemia. Fact sheet.

Zdrowie Kobiety (1)

30 proc. kobiet na świecie ma anemię. Od 20 lat ta liczba prawie się nie zmienia