Nie będzie już eksmisji na bruk. Kto zyska ochronę, a kto ją straci?

Obowiązujące dziś przepisy wyraźnie różnicują sytuację osób eksmitowanych w zależności od trybu postępowania. W przypadku egzekucji sądowej istnieje szereg mechanizmów ochronnych, w tym generalny zakaz eksmisji „donikąd”. Tymczasem w egzekucji administracyjnej – stosowanej m.in. przy decyzjach organów publicznych – takie zabezpieczenia są ograniczone lub wręcz nie istnieją.

Projekt przygotowany przez Ministerstwo Finansów ma tę lukę zamknąć. W uzasadnieniu wskazano wprost, że obecne rozwiązania prowadzą do sytuacji, w której nawet osoby szczególnie narażone na bezdomność mogą zostać usunięte z lokalu bez zapewnienia jakiegokolwiek schronienia. Autorzy zmian podkreślają, że taki stan rzeczy narusza konstytucyjną zasadę ochrony godności człowieka.

Nowelizacja ma więc wprowadzić minimalny standard ochrony także w egzekucji administracyjnej, zbliżony do tego, który funkcjonuje w postępowaniu cywilnym.

Zakaz eksmisji zimą i nowe ograniczenia

Jednym z kluczowych elementów projektu jest wprowadzenie sezonowego ograniczenia eksmisji. Zgodnie z propozycją, co do zasady nie będzie można przeprowadzać eksmisji w okresie od 1 listopada do 31 marca. To rozwiązanie ma zapobiec sytuacjom, w których osoby tracą dach nad głową w najtrudniejszym okresie roku.

Przewidziano jednak wyjątki. Zakaz nie będzie obowiązywał m.in. w przypadkach rażącego naruszania porządku domowego lub uporczywego utrudniania życia innym mieszkańcom budynku. Podobnie będzie w sytuacjach, gdy zachowanie lokatora stwarza zagrożenie lub poważną uciążliwość dla otoczenia.

Nowe przepisy mają więc równoważyć interesy – z jednej strony chronić osoby zagrożone bezdomnością, z drugiej nie blokować możliwości reagowania na szczególnie problematyczne przypadki.

Obowiązek zapewnienia lokalu lub schronienia

Projekt zakłada również fundamentalną zmianę w sposobie przeprowadzania eksmisji. Egzekutor będzie zobowiązany do przeniesienia osoby eksmitowanej do lokalu, do którego ma ona tytuł prawny i w którym może zamieszkać.

Jeżeli taka możliwość nie istnieje, eksmisja nie będzie mogła zostać przeprowadzona do czasu zapewnienia przez gminę tymczasowego pomieszczenia. To oznacza w praktyce koniec eksmisji bez jakiejkolwiek alternatywy mieszkaniowej.

W sytuacjach, gdy dana osoba nie ma prawa do lokalu tymczasowego, przewidziano rozwiązanie awaryjne. Osoba eksmitowana trafi do noclegowni lub schroniska dla bezdomnych z usługami opiekuńczymi, a obowiązek zapewnienia miejsca spocznie na gminie.

Szczególna ochrona dla kobiet w ciąży i dzieci

Nowelizacja przewiduje rozszerzoną ochronę dla grup szczególnie wrażliwych. W przypadku gdy eksmisja dotyczy kobiet w ciąży, osób małoletnich, osób z niepełnosprawnościami, ubezwłasnowolnionych lub opiekunów takich osób, postępowanie egzekucyjne ma być zawieszane.

Podobne rozwiązania obejmą osoby obłożnie chore, emerytów i rencistów spełniających kryteria pomocy społecznej oraz osoby bezrobotne. W takich przypadkach wierzyciel będzie zobowiązany skierować sprawę do sądu powszechnego, który rozstrzygnie o prawie do najmu socjalnego.

To oznacza przesunięcie ciężaru decyzji na sąd oraz zwiększenie kontroli nad przypadkami, w których istnieje ryzyko pogłębienia wykluczenia społecznego.

Kiedy ochrona nie będzie obowiązywać

Projekt przewiduje także sytuacje, w których ochrona przed eksmisją „na bruk” nie znajdzie zastosowania. Dotyczy to m.in. osób, które otrzymały odszkodowanie lub zaliczkę za utratę lokalu – w takim przypadku ustawodawca uznaje, że mają one środki na zabezpieczenie własnych potrzeb mieszkaniowych.

Wyłączenia obejmą również osoby zajmujące lokal bez tytułu prawnego, a także przypadki, gdy decyzja o eksmisji wynika z poważnych naruszeń – takich jak przemoc domowa czy uporczywe zakłócanie porządku.

Tym samym projekt wprowadza wyraźne rozróżnienie między osobami wymagającymi ochrony a tymi, które swoim zachowaniem przyczyniły się do utraty prawa do lokalu.

Skala problemu eksmisji w Polsce

Dane Ministerstwa Sprawiedliwości pokazują, że problem eksmisji pozostaje znaczący. W latach 2022–2024 do kancelarii komorniczych wpłynęło łącznie 13 544 wniosków o eksmisję sądową. Spośród nich 1573 dotyczyły eksmisji do lokali socjalnych lub zamiennych.

Na koniec pierwszego półrocza 2025 roku do realizacji pozostawało 12 793 spraw. To pokazuje, że system jest przeciążony, a procesy eksmisyjne trwają latami.

Eksperci rynku mieszkaniowego zwracają uwagę, że jedną z przyczyn jest niedobór mieszkań socjalnych oraz ograniczone możliwości gmin. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego liczba lokali socjalnych w Polsce wciąż nie odpowiada realnym potrzebom, co wydłuża procedury i utrudnia realizację wyroków.

Presja zadłużenia i rosnące zaległości czynszowe

Zmiany legislacyjne pojawiają się w kontekście narastającego problemu zadłużenia gospodarstw domowych. Z danych Krajowego Rejestru Długów wynika, że zaległości czynszowe Polaków sięgają kilku miliardów złotych, a liczba dłużników stale rośnie.

Rosnące koszty życia, wysokie ceny energii oraz inflacja sprawiają, że coraz więcej osób ma trudności z regulowaniem opłat za mieszkanie. W efekcie zwiększa się liczba postępowań eksmisyjnych, co dodatkowo obciąża system.

Projekt Ministerstwa Finansów wpisuje się więc w szerszy kontekst polityki społecznej, której celem jest ograniczenie ryzyka bezdomności oraz zapewnienie minimalnych standardów ochrony osobom najbardziej narażonym.